Lapland - Samen - Sápmi


Inleiding

Winterzon in Skellefteå
Midwinterzon in Lappland, foto omgeving Skellefteå eind januari 2010

Hoewel de Lappen op alle pagina's over het noorden van Zweden wel aan bod komen, zal ik hier specifiek ingaan op de cultuur van de oorspronkelijke bevolking van dit gebied. De bedoeling is dat dit een verzameling wordt met artikelen over de Sami, hun levenswijze, hun cultuur en hun identiteit. 

De Samen leefden in grote delen van Noord Noorwegen, Noord Zweden, Noord Finland en Rusland. Er wordt geschat dat er ca 70.000 Samen zijn waarvan ongeveer de helft, 40.000, leeft in Noorwegen. Naar schatting wonen er tussen de 17.000 en 20.000 Sami in Zweden. Hoewel de Sami in zowel Noorwegen, Zweden als Finland een eigen parlament hebben, is hun bestaansrecht alles behalve vanzelfsprekend. Ca 10.000 Samer leven van de rendierteelt. De rest van handwerk, jacht, visserij en toerisme. 

Ze hebben 3 officiële talen die behoren tot de Fins - Hongaarse taalgroep, te weten het Zuidelijk, Noordelijk en Oostelijk Samisch. Feit is echter dat vrijwel elke Sami gemeenschap een eigen dialect heeft. Wilt u een poging doen iets van het Lapps/Sami te begrijpen dan raad ik u aan het volgende boek te raadplegen; The Saami Languages, an Introduction, van Pekka Sammallahti. Verderop op de pagina vindt u een woordenlijst welke van pas komt bij tochten in Lappland.

Er zijn vondsten gedaan die bewijzen dat deze mensen hier reeds lang aanwezig zijn. Nadat na de laatste ijstijd de ijskap zich terug begon te trekken begonnen zich hier reeds mensen te vestigen. Zo zijn de schilderingen in bijvoorbeeld de Alta fjord ca 6.000 jaar oud. De oudste vondsten in Västerbotten van menselijke bewoning zijn echter 9.000 jaar oud. 

Ook in Ångermanland, in Näsåker zijn hele oude schilderingen en bewijs van bewoning gevonden. Aan deze tekeningen zal ik ook speciale aandacht besteden. 

Van oorsprong zijn de Samen een volk van jagers en verzamelaars, de rendier houderij begon pas in de 17de eeuw. De laatste eeuw is hierbij ook toerisme als bron van inkomsten gekomen. 

Zelf ben ik ook heel erg gecharmeerd van de muziek van de Sami. Er zijn een aantal hele mooie Sami zangers en zangeressen. Ik had in 2016 de kans een concert van Sofia Jannok bij te wonen in Östersund. Dit was een ongelooflijk mooie ervaring. Maar ook de geadopteerde Jon Henrik Fjällgren is een talentvolle zanger. Daarnaast zijn er nog vele andere, velen vaak minder bekend. Ook de Noorse Mari Boine Perssen is een van meer bekende zangeressen. 

Deze pagina zal vaak aangevuld worden met nieuwe informatie. Wellicht dat ik hier ook diverse markten en andere evenementen ga bespreken, maar daar heb ik nog geen definitief besluit over genomen. Het doel van deze pagina is het leven van de oude en nieuwe lappen onder de aandacht te brengen. 

Er is ook veel te zeggen voor de kunst van de Samen. Zo heb ik zelf jarenlang een armband van zilverdraad en rendierhuid gehad. Helaas heb ik die na vele jaren dragen verloren. Op de voorjaarsmarkt in Lycksele heb ik een nieuwe gekocht omdat ik die helemaal vind passen bij mijn huidige leven in Lapland.

Feiten op een rijtje:

  • Sapmi bestaat uit Kolahalvön in Rusland, noordelijk Finland, noordelijke Noorse kust en binnenland, en Zwedens noordelijke binnenland.
  • ca 70.000 Sami, waarvan ca 20.000 in Zweden, naar schatting houden 2.500 zich actief bezig met de rendierhouderij
  • Oppervlakte 157.487 km2, 35 % van het grondgebied van Zweden
  • Taal: Samisch, onderverdeeld in 3 grote taalgroepen die tot de Fins-Hongaarse taalgroep behoren. Te weten Zuidelijk Samisch, Noordelijk Samisch en Oostelijk Samisch
  • Plaatsen van belang voor de Sami zijn, Giron het Zweedse Kirun, Guovdageaidnu, het Noorse Kautekeino, en Anar, het Finse Inari
  • Valuta: Noorse kroon, Zweedse kroon, Euro en Russische roebel.
  • Politiek: Samediggi op zijn Zweeds Sametinget. Er is een Sametinget in Zweden, Noorwegen en Finland
  • Vlag: in 1986 werd gekozen voor een gemeenschappelijke vlag met een cirkel, zon en maansymbool. De zonnering is rood en de maanring blauw. De rest van de vlag zijn de traditionele samikleuren. 
  • Hoogtijdag is Samefolketsdag, 6 februari
  • Religie: Christendom
  • Bron van inkomsten: Rendierteelt, handwerk, jacht, visserij en toerisme
  • Export: rendierproducten, handwerk, muziek
  • Klederdracht: Samedräkt, veelal gedragen op hoogtijdagen

6 februari Samiska nationaldagen

PMU second hand Lycksele
Tentoonstelling van Samische producten en gebruiksvoorwerpen bij de PMU second hand in Lycksele, foto 2018

Op 6 februari wordt de nationale dag voor de Samen gevierd. Bij toeval stuitte ik hierop bij een bezoek aan een plaatselijke loppis waar een kleine tentoonstelling was van producten van de Sami, welke uiteindelijk ook verkocht gaan worden. 

Via een locaal reclameblaadje ontdekte ik dat er dus ook in Lycksele activiteiten zijn op deze dag. En dus zal ik als het weer een beetje mee zit daar samen met mijn verloofde een kijkje gaan nemen. Meer informatie en foto's volgen.

Activiteiten zijn er gedurende de hele dag in elk geval in Lycksele rondom de bibliotheek en het torget, plein, in de stad. Dit wordt echt iets voor volgend jaar want in 2018 was het ineens een dag waarop veel gebeurde en zo kwamen deze feestelijkheden even op de achtergrond. Wel ga ik op zoek naar berichtgeving over de activiteiten en zal proberen die hier ook op te nemen. 

Historie van de nationale dag van de Sami ookwel lappen genoemd

Het besluit tot de eerste Nationale dag voor de Sami werd genomen in 1992. De nationale dag van de Sami wordt in geheel Sápmi gevierd. Het idee is ontstaan uit het internationale oerbevolkingsjaar van de Verenigde Naties in 1993. De eerste viering van deze dag vond plaats in Jokkmokk. 

 

Op de 15de Samiconferentie in Helsingfors werd door de Samerådet het besluit hiertoe genomen. Als datum werd voor 6 februari gekozen. Waarom nu juist die dag? Dan moeten we een stukje in de geschiedenis van de Samen duiken. 6 Februari 1917 vond de eerste vergadering van de Samische bevolking plaats in Trondheim (Noorwegen). Bij deze ontmoeting van Samen in 1917 waren er ongeveer 100 Samen samen gekomen om te praten over gemeenschappelijke onderwerpen. Een van de initiatiefnemers was de Zweedse Elsa Laula uit Tärnaby. Over het algemeen kon gesteld worden dat de meeste deelnemers vrouwen waren. 

 

De vlag voor de samen werd pas op 15 augustus 1986 goedgekeurd en is sindsdien voor alle Samen een gemeenschappelijk symbool. Tijdens de Samenconferentie in Åre werd het besluit hiertoe genomen. De vlag is ontworpen door Astrid Båhl uit het Noorse Skibotn, Tromsö. De cirkel symboliseert zowel de zon als de maan. De zonnering is rood en de maanring is blauw. De kleuren rood, blauw, groen en geel komen van de tradionele klederdrachten van de Samen.

 

Sámi soga lávlla werd gelijktijdig als nationale song gekozen voor de Samen. De tekst van het lied werd in 1906 geschreven door Isak Saba (1875 - 1921). Hij was geboren in het noord Noorse Nesseby als een sjösami, een samen die leeft van de visvangst. Hij was actief als kerkmuzikant en leraar. Isak was een van de eerste Samen die werd gekozen in de Stortinget, de Noorse Riksdag. Gedurende 6 jaar was begin 1900 was hij de Samische vertegenwoordiger van de Finnmarks Sociaal Democraten en woordvoerder van zowel de Samen als de vissers bevolking. De melodie bij de song is gecomponeerd door Arne Sörlie. 

 

Leren laarsjes voor kinderen gemaakt door de Samen.
Kinderlaarsjes van de samen. Handgemaakt. Foto tentoonstelling PMU 2018

Tekst van het Samische nationaal volkslied in het Zweeds. Het is heel moeilijk te vertalen en voorlopig waag ik me niet aan een vertaling naar het Nederlands.

 

Sámi soga lávlla (Samefolkets sång)

Nordvart genom Karlavagnen ser du Samelandet skymta: Fjäll bak fjäll i fjärran blåna, sjöar sträcka sig vid sjöar, bergens branter, fjällens toppar höja sig mot själva himlen, bäckar brusa, skogar susa, tvärbrant stupa stålgrå uddar strävande mot stormigt hav.

Frosten härjar här om vintern, yrsnön vräks av vilda vindar, ändock älskar sameätten denna jord av allt sitt hjärta: Månens ljus en färdman fägnar, flygga norrskensflammor fladdra, klövkäpp, rengrymt hörs bland snåren, ut på insjön, över slätten, slamrar släden vägen fram.

Och när sommarns sol förgyller skogen, havet, havets stränder, guldomglänsta fiskefartyg vaggas utav vågor, gullhamn får var vattenfågel, strömmarna som silver glittra, åror blänka, stakar blixtra, under sång ses männen styra utför eda, fors och fall.

Lapplands släkte, sameätten, obräckt har sen mäktat utstå mördartjuder, slemma köpmän, sluga skattekrävarskaror. Hell, var hälsat, sega släkte! Hell dig fridens rot och fäste! Krigisk fejd har aldrig flammat, aldrig spilldes brödrablodet ibland Lapplands lugna ätt.

Våra fäder övervunno vrånga våldsmän fordomtima, bröder låt oss likaledes strida segt emot förtrycket! Solens söner starka släkte! Dig kan ingen ovän kuva, blott ditt väna språk du vårdar, minnes forntidsfädrens maning: Sameland åt samerna!


Tip voor het kopen van Samische producten

Stoorstålka online

Wie kent niet dat gevoel van in de stemming willen komen voor een nieuwe vakantie in het noorden van Zweden, in Lappland. Er staan zulke mooie foto's op internet. Zou het nou niet leuk zijn om alvast wat leuks te hebben? Gewoon om naar de vakantie toe te leven?
Of u heeft een prachtige reis gemaakt door Noors en Zweeds Lappland naar de Noordkaap. Ja, daar heel hoog hebt u wel wat souveniers aangeschaft, maar dat was meer voor de buren die planten water geven, en voor vrienden en bekenden. Uzelf hebt u een beetje vergeten.

En wanneer uw reis gepland staat voor de winter, een prachtige tijd om een bezoek te brengen aan bijvoorbeeld het ijshotel en andere winterse evenementen, dan wilt u wellicht wel van die heerlijke wanten. Met de mooie Samische kleuren breien. Dat is leuk handwerk en het vergroot natuurlijk uw voorpret van uw vakantie. Terwijl u dan straks op vakantie van die mooie zelfgemaakte wanten aan heeft die precies bij de sfeer van uw vakantie passen. 

Om dat vergeten goed te komen komt hier een tip van mij. Breng een bezoek aan Stoorstålka online. U zult versteld staan van de keus aan producten. Zoals gezegd. Van kinderen tot volwassen, van kant en klaar tot zelf maken. U vindt hier van alles om uw verlangens te bevredigen. 




Geschiedenis

Samen kerk in Skellefteå
Landskyrkan Skellefteå, foto januari 2010

Tijdens de laatste ijstijd was vrijwel heel Scandinavië bedekt met ijs. Pas tegen 10.000 v.Chr. begon de ijskap aan de randen te smelten en trokken de eerste mensen naar het gebied aan de rand van de Noordelijke IJszee. Deze mensen kwamen hoogstwaarschijnlijk uit Rusland.

Deze mensen leefden van de jacht en de visserij en hadden een vrij nomadisch bestaan, oftewel zij volgenden het wild. Hoewel zij ook van de jacht op rendieren leefden, was er in die tijd nog helemaal geen sprake van dat men de rendieren zou houden zoals dat nu gebeurd.

Dit waren volken die rond trokken met tenten van huiden in het land Sapmi. Bij Alta in Noorwegen zijn rotstekeningen gevonden die stammen uit de tijd van ca 6.000 v.Chr. In Zweden heeft men ook een dergelijke vondst gedaan in Näsåker, hier worden de vondsten geschat uit de tijd van 4.000 v.Chr. Aangezien ik zelf een bezoek heb gebracht aan deze plaats zal ik er later verder op in gaan. De oudste nederzetting in Zweden is vrij recent gevonden in de buurt van Arjeplog. Ongeveer 2 Mil, 20 km, buiten Arjeplog heeft met een lappendorp gevonden. 

Waar komt de naam Lappland en benaming Lapp vandaan? Niemand die het zeker weet, maar men gaat er vanuit dat Saxo Grammaticus in zijn Deense geschiedenis als eerste over Lappland schreef in 1190.  300 Jaar eerder werd veelal gesproken over skridfinnar als men het had over de oorspronkelijke bevolking van de lappmarken. Het was een nomadenvolk zonder vaste woonplaatsen welke zich specialiseerde in vooral de jacht.

Johannes Schefferus deed ook onderzoek naar de lappen. Hij vermoed dat ergens in de 12de eeuw het volk begon om het land Lappland te noemen en de mensen die er woonden Lappen. In 1150 vertrekken veel Finnen onder invloed van oorlog naar Lappland. Schefferus constateerde dat Lappland geen derde land in het noorden was, maar een nieuwe naam voor het oude Biarmaland en Skridfinland.  Volgens hem begint Lappland bij Jämtlands en Ångermanlands noordelijke gränser.

Zacharias Plantin schrijft aan Severus "lappe på lapska betyder utkasta, bortjaga", hetgeen vrij vertaald heet. Lappen in de taal der lappen betekend verworpenen, verjaagden. Schefferus gaat er van uit dat dit een juiste omschrijving van Lappen is. Hij zei, Lappen zijn zonder enige twijfel van oorsprong Finnen, verdreven en verjaagd van hun jachtgronden in Finland. Ten tijde van Ladulås, 13de eeuw, werdem de Lappen  verdreven van hun gronden in Österbotten. Österbotten was het gebied ten oosten van de Botnische Golf, nu Finland, maar toendertijd een deel van Zweden. 

Schefferus verwijst ook nog naar een Noorse schrijver, Peder Clausson, die Lappland juist Vildfinland noemde, land waar mensen zich voedden met wilde dieren. De Lappen zelf noemen het land "Sabmienladti" in de Ume Lappmark, en in hun eigen taal noemen ze zich "sabmi of Same". Torneus zegt dat de Lappen zichzelf Sameolmuitz, laps volk, noemen. Same zijn lapplanders volgens hem. Torneus verklaarde verder dat veel Lappen Finnen zijn welke zich naar hun thuisland Suomi hebben vernoemd. 

Petrus Laestadius bespreekt in zijn journaal van 1833 voor het eerst de naam Same. Hij beschrijft dat hij van mening is dat de Samen, Lappen, hun oorsprong vinden in het oosten, Finland. Hij spreekt dan ook van Lappland of Finland, niet te verwarren met het land dat wij nu Finland noemen, en spreekt van Finska viken. Finska viken is een plaats waarheen Finnen zijn gevlucht toen zij uit Österbotten werden verdreven als gevolg van oorlog. 

Ook Pehr Högström verwijst in zijn beschrijvingen naar de Lappen en zegt dat hij in zijn gesprekken met de Lappen over hun herkomst begrijpt dat de Lappen zelf er vanuit gaan dat zij naar Lappland kwamen omdat daar al eerder mensen hadden gewoond. Ze zien het land als een geschenk van God. Het is dus duidelijk dat er verschillende gedachten zijn over het ontstaan van de namen Lappen en Lappland en Same en Sapmi.

Hun tovenarij werd met argusogen bekeken.  Tot de 15de eeuw waren ook de vrouwelijke lappen actief in de jacht, daarna werd het voor hen verboden om te jagen. Ze mochten ook geen vlees aanraken, mannen gebruikte andere deuren als vrouwen wanneer ze op jacht gingen. 

Van oorsprong waren de Lappmarken, het land van de Sami. 's Werelds oudste ski werd in Kalvträsk gevonden. Deze is van ca 3200 voor Chr.. 

De oudste parochie in het noorden van Zweden is Bygde, deze parochie werd gesticht in 1314. Daarna duurde het nog geruime tijd voor de Samen werkelijk tot het Christendom bekeerd werden. 

In gesprek met Sofia Janok na afloop van haar concert.
Een ontmoeting met Sami zangeres Sofia Jannok in Östersund, november 2016

Archeologische vondsten zijn gedaan in Alterberget/Altawari, hetgeen zoveel betekend als samische offerplaats. Altarberget wordt ook wel geschreven als Altaberget en is gelegen bij de Vindelälven ca 2 Mil van Lycksele. De berg ligt in een voormalig bos dat behoorde aan de Sami in Umbyns Samedorp in de Ume of Lycksele lappmark. De Samen werden pas aan het einde van de 17de eeuw christenen en de offerplaats lijkt actueel te zijn geweest tot ca 1750.

In 1607 werd een begin gemaakt in Zweden met het toevoegen van de Sami aan de Christelijke cultuur. Daarvoor werd de parochie in Lycksele opgericht. Lycksele was voor de Sami een bekende marktplaats die gemakkelijk bereikbaar was. De Ume Lappmark, hier komt ook de naam van mijn website vandaag, was een grote Lappmark waar zelfs de Lappen uit Västernorrland en Jämtland onder vielen. De Zweedse koning wilde meer macht over de Lappmarken en begon daarom met het oprichten van de Zweedse kerk in de Lappmarken. 

In 1685 werd bepaald dat het gebruik van de ceremoniële drum tot tovernarij behoorde. De Sami hebben sindsdien officieel misschien wel hun traditie laten vallen, velen bleven desondanks hun oorspronkelijke geloof ook trouw. Zodoende bleven zij bepaalde offers brengen. 

In diverse museums bevinden zich oude ceremoniële drums van de Samen. Een Ramtrumma van Ran is nu te bewonderen in het Museum voor Volkerkunde in Berlijn, de Ramtrumma van Vapsten bevindt zich in het Brittish Museum in Londen. Het mooiste is wel dat in het Skogsmuseet in Lycksele een originele drum is te bewonderen. Deze drum werd terug gegeven aan de Samen en deze stelde de drum aan het museum ter beschikking om te tonen aan publiek.

Tegenwoordig kan men kopiën van de ceremoniële drums kopen. Het is een deel van het handwerk dat de Samen verkopen. Zelf ben ik ook in het bezit van een dergelijke trommel. Het geluid is typisch en geeft een speciale toevoeging aan meditaties. 

Volgens IJslandse overleveringen bestaat al sinds 1200 jaar sjamanisme onder de samen. De drum was het instrument van de sjamaan om in contact te treden met de geesten/hogere machten. Ik zal aan de drum nog een apart aandacht besteden, vooral omdat deze zoveel betekend heeft voor de bevolking van Lappland. 

De traditionele drums werden beschreven met een rode kleurstof en de kunst werd nåidkonst genoemd. De tekens die gebruikt worden op de vellen van de drum komen ook terug op de rotstekeningen die overal in Zweden en Noorwegen te vinden zijn. Een aantal bekende vindplaatsen zijn Alta in Noorwegen en Näsåker in Zweden. Maar er zijn veel meer plaatsen waar deze kunst op rotsen bewaard is gebleven, ook in Lycksele zijn vondsten gedaan.  

De zogenoemde "hällristningar" rotstekeningen zijn te vinden op 17 locaties, waarvan slechts twee buiten Zweden.

  1. Bastuloken
  2. Korpberget
  3. Flatruet
  4. Rogen
  5. Skärvången
  6. Kultsjön
  7. Hästskotjärn
  8. Alta Noorwegen
  9. Nämforsen
  10. Norrfors
  11. Finnforsberget
  12. Glösa
  13. Gärde
  14. Värikallio Finland
  15. Trolltjärn
  16. Botilstenen
  17. Åbodsjön

Het land der Sami

Rendieren in Västerbotten
Rendieren verdwaald van de groep.

Feitelijk is het land van de Sami niet te plaatsen in 1 land, niet eens in twee. Nee, de sami zijn thuis in zowel Noorwegen, Zweden, Finland als Rusland. De eerste 3 landen werken erg nauw samen om de Samicultuur te beschermen. In alle 3 de landen bestaat er een eigen parlament voor de Sami. 

De Sami betrokken het gebied direct nadat de ijskap zich terug ging trekken na de laatste ijstijd. Er zijn aan de kust vondsten gedaan van nederzettingen die gebruikt werden rond 10.000 voor Christus. Aangezien de ijskap aan de polen eerder begon te smelten dan in over de rug van de bergen tussen Noorwegen en Zweden, kwamen daar al snel jagers om te jagen op de rendieren. Ook visten deze mensen veel. Er bestaat een vermoeden dat deze mensen uit Rusland afkomstig zouden zijn geweest. 

In Alta zijn vondsten van rotstekeningen gedaan welke wijzen op bewoning in die streek, ca 6.000 v.Chr. Het ijs trok zich steeds verder terug in de bergen en dat gaf de mensen de gelegenheid om de extra ruimte dan ook weer te benutten. De Lappen volgden hun rendieren over het land zonder zich daarbij iets aan te trekken van de geldende landsgrenzen. Een groot deel van de lappen trok naar het huidige Noorwegen. Een ander groot deel verspreidde zich in Zweden. En vanuit Rusland kwamen in 1944 lappen naar Finland.

Sapmi was het land van de Samen maar de Zweedse koning deed er alles aan om de Samen/Lappen onder zijn macht te brengen. Dit proces begon begin 1600. Umeå lappmark was vrijwel geheel onbekend bij de kroon, terwijl de noordelijkere lappmarken duidelijk meer bekendheid hadden. Afgezanten van de koning reisden naar de lappmarken en bezochten er de verzamelplaatsen van de Samen voor het innen van belasting en om handel te drijven. Daardoor kwam het dat de koning uit de eerste hand goederen uit de noordelijke lappmarken ontving.

In de noordelijke lappmarken kwam dat eerder opgang als in de Ume Lappmark. Derhalve investeerde de koning veel in de ontwikkeling van deze Lappmark en stichtte er de eerste parochie in 1607.

Overzicht van de toename van de Sami bevolking tussen 1734 en 2000

Tijdsperk Zweden Noorwegen Finland Rusland Totaal
1734-1763 4.500 7.500 1.700 1.200 14.900
1850-1860 5.800 16.000 1.000 1.700 24.500
1900 7.000 19.700 1.500 1.800 30.000
1930-1945 10.000 20.700 1.700 1.900 34.300
1970 17.000 30.000 4.400 1.900 52.300
 2000 20.000 40.000 7.500 2.000  69.500

Een stukje geologie

Het Baltische schild

Zweden is gelegen op het Baltische schild. Maar wat is dat nu precies en hoe groot is dat? 

Om met de grote van het Baltische schild te beginnen, het strekt zich uit van het schiereiland Kola over Finland, de Oostzee, Zweden en delen van Noorwegen naar Denemarken. Het Baltische schild is met haar 1,5 tot 3,5 miljard jaar geologisch gezien een van de oudste delen van de aarde. Het bestaat uit overblijfselen van meerdere oude gebergtes van verschillende leeftijden. In de loop der tijden is ca 10  rots afgezet. Het bestaat voor het grootste deel uit graniet dat tegenwoordig in Zweden voor een groot deel aan de oppervlakte ligt. Op de meeste plaatsen ligt niet meer dan enkele meters sediment over de aardbodem.

Cirka een half miljard jaar geleden was het Baltische schild een onderdeel van het continent Baltika dat ver naar het zuiden in de nabijheid van de evenaar lag. 

Net zoals tegenwoordig hoorde bij het toenmalige Baltika, westelijk van het Baltische schild een oceaan welke op dezelfde aardkorst rustte. De bodem van de oceaan bestond allereerst uit basalt. Daarop gelegen een kilometers dikke afzetting van zandsteen en andere gesteenten. Het Sarek bestaat tegenwoordig uit amfiboliet gesteente. Dit metamorfe gesteente is uit basalt ontstaan.  

De botsing: het scandinavische gebergte

Sollefteå kommun
Zonsondergang in de Zweedse heuvels van Västernorrland, Gemeente Sollefteå

Het gebergte in Scandinavië hoort tot het gebergte van de Caledonische orogenese, welke gevormd werd in het Paleozoicum. De gebergtevorming in deze fase heeft zonder meer haar sporen achtergelaten in het noorden van Europa, op Groenland en in delen van Amerika. 

Door deze Caledonische orogenese gevormde gebergtes worden Caledoniden genoemd. De botsing tussen de paleocontinenten Laurentia, Baltica en Avalonia ontstond het paleocontinent Laurussia. Deze gebergte vorming nam vele miljarden jaren in beslag. 

De oceaan die tussen de continenten gelegen was kwam te verdwijnen terwijl het gesteente van de oppervlakte van Baltica omhoog werd geschoven en vormde de huidige Scandinavische gebergteketen. Hierbij kwamen enkele brokstukken van de voormalige oceaanbodem ligt naar het westen te liggen. 

Door de inmense druk waarmee dit proces gepaard gaat en de hoge temperaturen werd een deel van het gesteente verandert, metamorfose. Hoe meer de brokstukken naar het oosten gedrukt werden, des te sterker werd de gebergte metamorfose. In de breukzones kwam magma het binnenste van de aarde in de aardkorst terecht. 

Even terug naar Lappland. Dit is een gebied waar dit proces dus heel veel speelde. Als we alleen al kijken naar het Sarek Nationaalpark dan zien we hier van het westen naar het oosten 3 soorten materiaal, welke afkomstig zijn van diverse verschillende vervormingen van de aarde. Het Padjelanta bestaat weer hoofdzakelijk uit zeebodem sedimenten, tonsteen, kalksteen en zandsteen. Relatief zwakke materialen welke in de loop der tijd enorm zijn verandert. 

Deze continenten bewogen zicht in de loop der tijden steeds meer naar de noordpool en nog weer later deelden de voormalige continenten Baltica en Laurentia zich. Zo werd er plaats gemaakt voor de Atlantische oceaan en delen van het huidige Noord Amerika en Eurazië. De gebergteketen werd eveneens gedeeld en bevindt zich nu aan beide zijden van de Atlantische oceaan. In Europa zijn het de bergregio's in Schotland en Scandinavië welke tot de Caledonien behoorden. Het oosten van Groenland is een ander deel van het voormalige gebergte en tot slot zijn de overige resten van de Caledonien te vinden in de Appalachen in Noord Amerika. 

Glaciale Erosie

De laatste ijstijd begon ca 2,5 miljoen jaar geleden heeft een grote invloed gehad op de vorming van de oppervlakte in Zweden. Deze ijstijd bestond niet alleen uit een vreselijk koude klimaatperiode, maar ook uit het veelvuldig wisselen van tussen warme perioden. Hierdoor werd het karakteristieke landschap in Zweden gevormd. In vooral het Sarek is goed te zien hoe de aardkorst zich ontwikkeld heeft tot wat hij nu is. In deze genoemde ijstijd zijn er tenminste 3 ijstijden geweest welke Noord Europa begroef onder een kilometers dikke laag ijs. Denk aan hoe Groenland en Antarctica nu uitzien. 

De laatste keer dat het ijs zich kon uitbreiden was ca 115.000 jaar geleden en dit ijs begon ca 14.000 jaar geleden te smelten. Lappland is zo ongeveer 8.500 jaar ijsvrij. De huidige gletsjers in bijvoorbeeld het Sarek zijn geen overblijfselen van deze laatste ijstijd, maar zijn nieuwe ontwikkelde ijsgebieden ontstaan in de laatste 2000 jaar. 

Gletschers kunnen zich vormen zodra er meer neerslag in de vorm van sneeuw valt als dat er sneeuw kan smelten. Door de steeds lagere temperaturen ontstaan in de hooggelegen gebieden gletsjers. Deze worden uiteindelijk door hun eigen gewicht verder de warmere dalen in gedrukt totdat er een soort van balans ontstaat tussen de toename van ijs aan de hooggelegen kant en de afname van ijs aan de dalzijde.

Het koude klimaat maakt voor de toppen in de bergen geen uitzondering en laat een grote laag sneeuw nieuwe gletsjers vormen zodat uiteindelijk een totale ijskap het landschap bedekt met haar witte deken. Door hun gewicht gaan de gletsjers ook bewegen net als een rivier, alleen veel langzamer dan. Hierbij wordt veel materiaal getransporteerd van de hoger gelegen gebieden naar de lagere dalen. Het vermogen om lasten te vervoeren is van een gletsjer vele malen groter als van een rivier. Vele gletsjers bestaan voor de helft uit rotsmateriaal en kunnen hierdoor het landschap in een redelijk korte tijd veranderen. 

Zodra het evenwicht verstoord wordt tussen de aangroei van nieuwe sneeuwmassa's op het hooggelegen begin van de gletsjer en de afbraak van ijs in de laaggelegen dalen, veranderen de vorm en grote van de gletsjers. Bij lange perioden van extreme koude zullen de gletsjers zich meer dal inwaarts bewegen terwijl warme periodes de grote van de gletsjer verkleinen door de snelle afbraak van ijs. De gletsjer zal zich dan als het ware omhoog verplaatsen. 

Deze dooiende gletsjers en ijskappen laten sterke karakteristieke sporen na in het landschap. Tegenwoordig is duidelijk zichtbaar hoe het landschap in Zweden zich heeft gevormd tijdens deze laatste ijstijd. 

 


Hällristningar Näsåker

Op bovenstaande kaart ziet u waar het museum over de rotstekeningen gelegen is. Volg de weg bergafwaarts naar de rivier en u komt bij de Nämforsen, hier ligt een gelijknamige waterkrachtcentrale in de Ångermanälven.

Stroomafwaarts van de waterkrachtcentrale is de grootste vindplaats van rotstekeningen in Zweden en deze is tevens een de grootste in Europa. De vindplaats is ca 6.000 jaar oud en stamt dus uit het stenen tijdperk. 

De 2600 tekeningen op 3 rotspartijen geven een mooi beeld van de zaken die de mensen hier belangrijk vonden. Het feit dat de eland veelvuldig op de tekeningen voorkomt doet ons vermoeden dat de jacht op de eland een van de dagtaken was in de voedselvoorziening. 

Indertijd was het waterniveau ca 75 m hoger en mondde de rivier hier uit in zee. De figuren werden in groepen aangebracht, maar niet overal zijn evenveel tekeningen bijeen te vinden. Soms zijn het er enkele, op andere plaatsen liggen meer dan 150 tekeningen bij elkaar. Het was in die tijd gemakkelijk om met boten over de rivier te reizen naar de monding bij Nämforsen. Vandaar ook dat de plaats ook een ontmoetingspunt was voor ruilhandel, het uitwisselen van verhalen en legendes, het uitvoeren van rituelen en wellicht ook voor op huwelijk gelijkende ceremonies. 

Op deze plaats die zo gemakkelijk toegankelijk was voor veel mensen, was natuurlijk de voedselvoorziening een groot issue. Daarom was ook de vangst van zalm en andere vis uit de rivier belangrijk. De zalmen kwamen om te paren de rivier op en konden zo vrij eenvoudig gevangen worden met netten of hengels. De plaats was ideaal voor het kunnen voeden van een grote groep mensen in een korte tijd. 

Hoewel de zalm dus belangrijk was voor de voedselvoorziening, is dat niet veel op de tekeningen terug te zien. De meest algemene afbeeldingen zijn die van elanden, boten en mensen. Er is 1 hele bijzondere afbeelding welke ook is terug gevonden in Russische graven in Karelen van ca 7000 jaar oud. Het betreft een elandhoofdstaaf. Ook zijn veel tekeningen gemaakt op rotsen welke zijn gelegen op het zuiden of het noorden. Een plausibele verklaring hiervoor is dat de zon en zonnekracht een rol heeft gespeeld. Bovendien heeft onderzoek uitgewezen dat de tekeningen niet allemaal op dezelfde manier tot stand zijn gekomen. 

Men beschikte over boten welke ook werden afgebeeld op de tekeningen. Men heeft geen idee welke betekenis deze tekeningen hadden voor de mensen. Tijdverdrijf, bewijs van rijkdom, mededelingen? Ze geven in ieder geval een beeld van het leven van de mensen die daar ter plaatse hebben gewoond. 

Ze begroeven er ook hun doden op een aparte begraafplaats. Het leven van deze mensen is te reconstrueren aan de hand van vondsten die men heeft gedaan tijdens opgravingen op deze plaats. In 1944 besloot men om deze plaats archeologisch te onderzoeken. Het blootgelegde dorp is een van de rijkste vindplaatsen in Norrland. De oudste voorwerpen die men opgegraven heeft stammen van 4200 v.Chr.. In het museum kan men een deel van deze vondsten bekijken. 

Een unieke combinatie van natuur en cultuur krijgt men als men het eerste weekend van Augustus een bezoek brengt aan Näsåker. Dan vindt een festival plaats, Urkult, dat een samenkomst is van mensen, muziek en waar goederen geruild en verkocht worden. U leest meer op de pagina Västernorrland.

De ceremoniële drum

Oude samische drum in Lycksele Skogsmuseet
Samische trommel die recentelijk teruggegeven werd aan de Samen. Door hen in bruikleen gegeven aan het Skogsmuseet in Lycksele.

Archeologische vondsten zijn gedaan in Alterberget/Altawari, hetgeen zoveel betekend als samische offerplaats. Altarberget wordt ook wel geschreven als Altaberget en is gelegen bij de Vindelälven ca 2 Mil van Lycksele. De berg ligt in een voormalig bos dat behoorde aan de Sami in Umbyns Samedorp in de Ume of Lycksele lappmark. De Samen werden pas aan het einde van de 17de eeuw christenen em de offerplaats lijkt actueel te zijn geweest tot ca 1750.

In 1607 werd een begin gemaakt met het toevoegen van de Sami aan de christelijke cultuur. Daarvoor werd de kerk en marktplaats Lycksele opgericht. In 1685 werd bepaald dat het gebruik van de ceremoniële drum tot tovenarij behoorde. De Sami hebben officieel misschien wel hun traditie laten vallen, velen bleven desondanks hun oorspronkelijke geloof ook trouw. Zodoende bleven zij bepaalde offers brengen.

In 1932 en 1934 ging de schrijver van het boek over de kunst op de trommels op zoek naar bewaard gebleven trommels. Hij vond er in totaal 71. 42 Trommels in Zweden, meest in museums en in privé-verzamelingen. In het buitenland vond hij er 29. Ene in Trondheim, Noorwegen, 6 stuks in Kopenhage, ene in Berlijn, ene in Dresden, ene in Hamburg, 2 stuks in Kassel, 4 in Leipzig, ene in Keulen, ene in Lübeck, ene in Meiningen, ene in Schloss Waldenburg, 3 in Londen, 2 in Cambridge, 2 in Parijs en ene in Rome.  Deze door de Zweedse kerk gehate en verafschuwde dingen, waarvoor de eigenaren zwaar gestraft werden, werden nu tot de grootste schatten gerekend. Zelfs de meest oude, versleten, kapotte, berookte trommels werden als waardevolle schatten bewaard. De tekeningen veelal vervaagd door de tand des tijds. 

In diverse museums bevinden zich oude ceremoniële drums van de Samen. Een Ramtrumma van Ran is nu te bewonderen in het Museum voor Volkerkunde in Berlijn, de Ramtrumma van Vapsten bevindt zich in het Brittish Museum in Londen. 

Er zijn een aantal boeken verschenen over de lappentrommels, maar die zijn in zo'n kleine oplage verschenen dat het moeilijk is er de hand op te leggen. "Die lappsche Zaubertrommel" I en II, Acta Lapponica I en VI, verschenen in 1938 respectievelijk 1950. Ik zal misschien nog wel eens op zoek gaan naar die boeken, maar op dit moment ga ik uit van het boekje van Ernst Manker, Nåidkonst, zie bronvermelding voor alle gegevens.

Tegenwoordig kan men kopieën van de ceremoniële drums kopen. Het is een deel van het handwerk dat de Samen verkopen. Zelf ben ik ook in het bezit van een dergelijke trommel. Het geluid is typisch en geeft een speciale toevoeging aan meditaties. 

Volgens IJslandse overleveringen bestaat al sinds 1200 sjamanisme onder de samen. De drum was het instrument van de sjamaan om in contact te treden met de geesten/hogere machten. De symbolen op de drum maken de trommels interessant en daarom was ik dan ook heel blij met het boekje dat ik een "loppis" vond over de betekenis van de symbolen. Het hiervoor genoemde boekje van Ernst Manker. 

Näidkonst, is dus te vertalen met kunst die ons verbindt met de andere wereld, de wereld van de geesten, goden en godinnen. De figuren zijn zo oud als de mensheid en worden reeds gebruikt in de op diverse plaatsen gevonden rotstekeningen, zoals in Näsåker en Alta in Noorwegen. In het stenen tijdperk begon met rode figuren op steen. Er wordt vanuit gegaan dat deze door de lappen gemaakte tekeningen een manier waren om met de goden te communiceren.  De figuren werden in een bloedrode kleur op steen aangebracht. Degenen die dit deden werden de nåiderna, de sjamaan/medicijnman die deze taak op zich nam. 


Belangrijke Samische begrippen

Hieronder volgen een aantal vertalingen van Samische woorden welke u tegen kunt komen als u op reis bent in Lappland. Om het u wat gemakkelijker te maken heb ik een aantal van deze woorden/begrippen voor u opgezocht en vertaald. Het is onmogelijk om een volledige woordenlijst te geven, maar voor wandelen, fietsen en toeren met de auto kunnen deze begrippen toch van belang zijn dat u weet wat ze betekenen.

Ik raad u niet aan om te proberen het Samisch uit te spreken, want er zijn zoveel dialecten, waaronder 3 hoofdtalen, dat de kans gering is dat u het juist uitspreekt. Maar het kan handig zijn als iemand iets opschrijft ter verduidelijking. Indien u deze pagina leest via een mobiele browser dan kan het mogelijk zijn dat de woorden zich makkelijker laten lezen op de pagina Taalhulp. Daar staan de woorden namelijk in een tabel, hetgeen hier niet het geval is.

Mogelijk dat deze lijst nog verder wordt aangevuld maar op dit moment is daar nog geen aanleiding voor. 

Samisch

  • ädno
  • áhpe
  • alemus
  • alep
  • badje, bajep
  • bajemus
  • bákte
  • buollda
  • duottar
  • gájsse
  • galáv
  • gårsså
  • gårttje
  • gaskamus
  • gasska
  • giebme
  • giehtje
  • gielas
  • giergge
  • guojkka
  • jåhkå
  • jågåsj
  • jávrásj
  • jávrre
  • jiegge
  • jiegna
  • láhko
  • låpptå
  • lulemus
  • lulep
  • luokta
  • luoppal
  • lusspe
  • måsske

Nederlands

  • rivier, stroom
  • groot moeras/hoogveen
  • west, hoger
  • westelijk, hoogste
  • boven, hoog
  • bovenste, hoogste
  • rotsen, klip
  • helling
  • kaal laaggebergte
  • top hooggebergte
  • doorwaadbare plaats
  • kloof
  • waterval
  • middelste
  • tussen
  • geiser
  • gebergte einde
  • dennen, heide, rendierwei
  • steen
  • stroomversnelling
  • kleine rivier
  • kleine beek
  • klein meertje
  • meer
  • moeras
  • gletsjer
  • boomloze hoogvlakte
  • lang gestrekt terras
  • oostelijk
  • oost
  • baai
  • klein meer in een rivier
  • uitloop uit een meer
  • vlakke bodem omringt door bergen

Samisch

  • njárgga
  • njavve
  • njunjes
  • nuortta
  • oajjvve
  • oalgge
  • oarjje
  • riehppe
  • sájvva
  • savoj
  • skájdde
  • stuor
  • suoloj
  • tjåhkkå
  • tjårro
  • tjoalmme
  • unna
  • vágge
  • vallda
  • várásj
  • várddo
  • várre
  • vuobme
  • vuolemus
  • vuolle

Nederlands

  • landtong
  • rivier met sterke stroming
  • gebergte uitloper
  • noordelijk
  • ronde berg
  • heuvel uitloper
  • zuidelijk
  • vergletsjerd dal
  • berg/meer m offerplaats
  • gedeelte rustig water
  • landtong tussen 2 rivieren
  • groot
  • eiland
  • bergtop
  • bergrug, kam
  • klinken?
  • klein
  • diep dal
  • boomloze bergheide
  • kleine berg, heuvel
  • heuvel laaggebergte
  • berg
  • bos
  • laagste, onderste
  • laag, onder


Muziek van Sami



Bronvermeldingen

boeken

Bij het samenstellen van deze pagina heb ik gebruik gemaakt van bepaalde boeken. Hieronder volgt de lijst. Veel boeken heb ik ook gelezen om het volk beter te kunnen begrijpen. De meeste boeken zijn Zweeds, maar sommige boeken zijn in het Engels verschenen. In dat geval staat hier de Engelse titel vermeld. Ook gebruikte en/of interessante websites staan hier vermeld. 

 

  • Samer - ett ursprungsfolk i Sverige, ISBN 91-974667-9-4
  • Sapmi förr och nu, Bert Persson, ISBN 978-91-633-1738-5
  • Samer och Samefrågor i Svensk politik, Rolf Sjölin, ISBN 91-630-4356-4
  • Samiska rötter, ISBN 978-91-88341-03-7
  • Jag är Same, ISBN 978-91-978928-2-7
  • Sydsamer, Christer Westerdahl, ISBN 978-91-87360-45-9
  • Sapmi i ord och bild I, Kajsa Andersson, ISBN 978-91-86481-02-5
  • Lappskattelanden på Geddas karta, Gudrun Norstedt, ISBN 978-91-972374-4-4
  • Buores Buores medmänniskor i norr, Astrid Bergman o Gösta Vogel, ISBN 917160166X Uitgegeven in 1975
  • Duodji, slöjdens mästare or Masters of Sami handicraft, Kurt Kihlberg, ISBN 91-974896-0-3
  • The time of the Lustful Mother, Rauni Maggi Lukkari, ISBN 82-7374-419-1, gedichten van een Noorse Sami
  • In the Shadow of the MidnightSun, Harals Gaski, ISBN, 82-7374-309-8
  • The Sami People, a handbook, John Trygve Solbakk, ISBN 82-7374-203-3
  • Sami Culture in a New Era, The Norwegian Sami Experience, Harald Gaski, ISBN 82-7374-354-3
  • The Sami, an Indigenous People of the Arctic, Odd Mathis Hätta, ISBN 82-7374-305-5
  • The Saami Languages, an Introduction, ISBN 82-7374-398-5
  • Samebyn, biler från Sörkaitum, Jan Håkan Dahlström, ISBN 91-38-05018-8
  • Nåidkonst, Trolltrummans bildvärld, Ernst Manker, Uitgeverij Hallanspostens Boktryckeri, uitgeven 1965
  • De valde friheten, Thomas Uppenberg,  ISBN 91-975160-2-3
  • Rock art in Sapmi, Images and stories, ISBN 978-91-637-4347-4
  • Schweden, Kungleden, Michael Henneman, Rüdiger Lohf, ISBN 978-3-86686-018-6
  • Schweden, Padjelantalen, Christoph Müller, Karin Jungclaus, ISBN 978-3-86686-261-6
  • Schweden, Sarek, Rebecca Drexhage, Benjamin Hell, ISBN 978-3-86686-017-9
  • Sarek, Vandringar i vår sista vildmark, Edvin Nilsson, ISBN 91-0-030037-3
  • Lappland, Schweden, Finnland und Norwegen mit Lofoten, 50 touren, Peter Mertz, Rother Wanderführer, ISBN 978-3-7633-4340-9

websites

Interessante en/of geraadpleegde websites.

 


Wandelbordjes in Zwitserland
Sacco, Giornico, Tessin, Zwitserland

Deze site is de vervanger voor   http://celesta.roger-leunissen.nl/ Originally was my website on the previous domain.

 

Deze site zal de komende tijd aan veranderingen onderhevig zijn en dus raad ik u aan om zo nu en dan terug te komen om te zien hoe ver ik ben gevorderd. /Under construction! Updates almost every week. Especially working to get all the mountain cabins in Switzerland ready for the summer holiday!